Morali, frika dhe dashuria

 

Nga Marion Mardodaj

 Aleanca parazgjedhore Meta-Rama, shkarkimi i anëtarit të LSI-së në KQZ, Ilirjan Muho dhe deklarata e opozitës së bashkuar rishtas për të shkarkuar kreun e Këshillit Bashkiak Tiranë, Njazi Kosovrasti; sigurisht edhe të tjera ngjarje që pritet të zhvillohen duke patur parasysh frekuencën e këtyre të fundit. Kanë acaruar ndjeshëm vlerat morale me të cilat jeton aktualisht shoqëria jonë, dhe kanë hapur një debat që ka shqetësuar vazhdimisht njerëzimin qysh prej krijimit të tij: moralit shoqëror dhe atij politik. Këtij shqetësimi planetar janë munduar t’i japin përgjigje përmes shkrimeve në të përditshmet shqiptare një sërë analistësh, opinionistësh e filozofësh shqiptarë. Mendimet dhe opinionet kanë qenë të larmishme; dikush hedh idenë e rilindjes morale, çka në thelb nënkupton njëlloj revolucioni; një tjetër shpjegon dallimet midis moralit politik, filozofik dhe pragmatizmit duke u munduar të sqarojë publikun shqiptar se, edhe politika shqiptare e ka me të vërtetë një moral, por që është i ndryshëm nga ai familjar; ndërsa të tjerë orvaten të shpjegojnë duke u bazuar në referenca të pafundme filozofike, në çështje thellësisht psikanalitike e deri në çështje intime që lidhen me moralin, që mendoj se s’kanë lidhje fare met moralin shoqëror e politik.  

Në vijim do mundohem të bëj disa sqarime midis politikës dhe moralit shoqëror, duke u përpjekur të shpjegoj se shoqëria jonë sundohet nga një triumvirat i bazuar në alternimin e dilemës së Makjavelit se “nëse është më mirë të të duan, apo të të kenë frikë”, që s’ka lidhje me demokracinë.  

Për të shpjeguar moralin, në radhë të parë duhet të dallojmë amoralitetin dhe imoralitetin. Fjalori Konçiz Anglez i Oksfordit termin “amoral” e definon kështu: dikush që i mungon sensi i moralitetit; që nuk shqetësohet nëse diçka është e mirë apo e keqe, që s’ka standard. Ndërsa termin “imoral”: dikush që është kundër principeve morale, që nuk përputhet me standardet e pranueshme morale.  

Në kontekstin e një shteti të vërtetë demokratik, ligji, por edhe marrëveshjet politike, në thelb janë kristalizim i principeve morale të pranuara nga pjesa më e madhe e shoqërisë. Por duke qenë se shoqëritë janë në zhvillim të pandërprerë dhe nën ndikim të vazhdueshëm nga shumë faktorë, disa principe morale veniten me kalimin e kohës ose bëhen të vjetruara për kohën, duke bërë kështu shpesh që ligji dhe morali të mos përputhen me njëri-tjetrin. Për shembull vrasja, në të gjitha shoqëritë është ligjërisht dhe moralisht e ndaluar. Pra këtu kemi përputhje të ligjit met moralin shoqëror. Në të kundërt, kur ligji e mbështet homoseksualitetin dhe morali shoqëror s’e pranon, kemi mospërputhje midis moralit dhe ligjit. Ndërsa, ligjet që hartohen nga politikanët tanë, janë ligje që “bota i ka të gatshme”, siç u pëlqen të thonë shumë prej tyre. Duke iu referuar Spanjës, Holandës, Danimarkës, Gjermanisë etj., pa u konsultuar, apo testuar moralin dhe opinionin publik, dhe pa sqaruar se cilat ligje janë të imponuara nga ndërkombëtarët, dhe cilat janë produkt i politikës shqiptare dhe mbi ç’bazë.  

Në formësimin e principeve morale ka ndikuar historikisht feja dhe politika. Ndërsa në shekullin që kemi hyrë po vërehet gjithnjë e më shumë që kompanitë e mëdha internacionale të ndikojnë në moralin e shoqërisë njerëzore. Duke formuar dhe shtyrë kështu njerëzimin në “trekëndëshin e Bermudeve”, nga ku po bëhet gjithnjë e më shumë e paparashikueshme se kush, dhe si, do t’i mbijetojë kësaj vorbulle. Ndërsa, politika jonë, mendoj se po i jep edhe një shtysë shoqërisë shqiptare që t’i afrohet sa më shpejt trekëndëshit, po të kemi parasysh acarimin e vazhdueshëm që po i bën moralitetit të saj.  

Në kontekstin e shoqërisë shqiptare, disa vlera morale të rrënjosura në kulturën tonë janë besa — ose mbajtja e fjalës — mikpritja, respekti për të moshuarit e të huajt, etj. Por le të ndalojmë tek “besa”, ose mbajtja e fjalës e cila na shërben për analizë. “Besa” është një vlerë morale e trashëguar ndër shekuj e shqiptarëve e cila kur shkelet dënohet rëndë nga ta. Të mohosh besën si një vlerë të padiskutueshme, do të thotë të mos pranosh se toka rrotullohet rreth diellit. Duhet theksuar se besa, në sensin e moralit, nuk duhet ngatërruar me dashurinë, intimitetin apo psikikën, por duhet kuptuar si një vlerë e kristalizuar nga marrëdhëniet shoqërore ndërshqiptare.

Në këtë kontekst, megjithëse Meta me Berishën u ndanë në dukje paq midis tyre, bashkimi për arsye pragmatiste i Metës me Ramën, e zhvendos jashtëzakonisht shumë të parin nga morali shoqëror shqiptar (besa), rrjedhimisht deri në njëfarë mase edhe të dytin, po të bazohemi në shprehjen popullore se “i mbyturi, të mbyt”. Këtu duhet bërë një sqarim i termit “pragmatizëm”. Sipas Enciklopedisë Konçize Britanike, “pragmatizmi” është një përdorim praktik i njohurive si një instrument për t’ju adaptuar realitetit dhe për ta kontrolluar atë. Pra është një veprim që bazohet apriori nga eksperiencat e shkuara, buron nga to, por që duhen vërtetuar. Që në terma popullorë, do të thotë se Meta beson se bashkimi i tij me Ramën do t’i sigurojë një llokëm pushteti, siç ia siguroi bashkimi me Berishën në 2009. Pra në këtë kuptim, bashkimi i Metës me Ramën është amoral qoftë në terma shoqërorë (besa), qoftë politikë (interesi pragmatik). Edhe nxitimi për shkarkimin e Muhos nga PD është njëlloj amoraliteti, pasi përforcon perceptimet makiaveliste të dashurisë dhe frikës, që janë prezente në shoqërinë tonë. Ndërsa sa i përket Muhos, nëse është e vërtetë që ka falsifikuar CV-në, as që diskutohet amoralitetit i tij, as që diskutohet të jetë shqetësuar për ligjin kur vendosi dorën e tij mbi Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë.  

Në këto kushte, shoqërisë së moralshme shqiptare, jo asaj militante e injorante, i mbetet të zgjedhë njërën nga dy alternativat: dashurinë, ose frikën.

Shënim: Ky shkrim është botuar për herë të parë nga gazeta Bota Sot në datë 21 prill, 2013.