Përgjatë viteve, neurobiologët kanë identifikuar disa faktorë që lidhen ngushtë me sjelljet e dhunshme te njerëzit.
Së pari, mungesa e zhvillimit të mekanizmave për përballimin e situatave të vështira gjatë fëmijërisë lidhet me sjelljet e dhunshme në moshë madhore. Së dyti, neglizhenca dhe abuzimi nga kujdestarët apo edukatorët gjatë fëmijërisë lidhen me një rrezik më të lartë për shfaqjen e sjelljeve të dhunshme në moshë madhore.
Së treti, abuzimi me substanca, si alkooli dhe drogat, lidhet ngushtë me rritjen e agresivitetit dhe të sjelljeve të dhunshme në moshë madhore. Së katërti, traumat e fëmijërisë dhe dëmtimet neurologjike që mund të shoqërojnë ato lidhen, sipas studimeve, me një rrezik më të lartë për shfaqjen e sjelljeve të dhunshme në moshë madhore.
Secila prej këtyre lidhjeve me dhunën është studiuar për vite me radhë, përfshirë edhe te personat që kanë kryer krime të rënda dhe vrasje.
Megjithëse këta faktorë lidhen shkencërisht me sjelljet e dhunshme, asnjëri prej tyre, qoftë i marrë veçmas apo në kombinim me të tjerët, nuk duhet të konsiderohet i mjaftueshëm për të përcaktuar se një individ do të bëhet i dhunshëm.
Për të kuptuar sjelljet e dhunshme, është e domosdoshme të njohim fillimisht disa parime themelore që lidhen me natyrën njerëzore dhe zhvillimin e personalitetit.
Personaliteti i një individi pasqyron mënyrën se si ai mendon, sillet dhe ndërvepron me botën përreth. Ai ndikohet nga ndërveprimi ndërmjet faktorëve gjenetikë dhe mjedisorë, përfshirë edukimin, përvojat jetësore dhe marrëdhëniet shoqërore.
Personaliteti ndikon në mënyrën se si njerëzit ndërveprojnë me njëri-tjetrin dhe përballojnë problemet, qofshin ato reale apo të perceptuara. Personaliteti zhvillohet gjatë gjithë jetës, megjithëse disa tipare priren të bëhen më të qëndrueshme në moshën e rritur. Megjithatë, ai nuk është plotësisht statik dhe mund të ndryshojë me kalimin e kohës, në varësi të përvojave dhe rrethanave.
Psikologët mjekoligjorë kanë studiuar tipare të ndryshme të personalitetit që mund të lidhen me sjelljet antisociale dhe të dhunshme. Disa prej tyre shfaqen te personat me çrregullim të personalitetit antisocial, të cilët në gjuhën e përditshme shpesh quhen «sociopatë».
Termi «sociopati» nuk është një diagnozë zyrtare më vete në klasifikimet kryesore psikiatrike. Çrregullimi i personalitetit antisocial, nga ana tjetër, njihet si një diagnozë klinike. Në Shtetet e Bashkuara janë raportuar vlerësime të ndryshme për numrin e personave me këtë çrregullim, por shifrat varen nga kriteret dhe studimet e përdorura. Në Shqipëri, për të përcaktuar përhapjen e tij, nevojiten të dhëna epidemiologjike të besueshme dhe studime përfaqësuese.
Në literaturën psikologjike, çrregullimi i personalitetit antisocial lidhet me disa tipare dhe modele sjelljeje, si:
- Mosrespektimi i ligjeve dhe normave shoqërore.
- Mosrespektimi i të drejtave të të tjerëve.
- Mungesa e pendesës ose e ndjenjës së fajit për dëmin e shkaktuar.
- Prirja për të vepruar në mënyrë impulsive dhe për të shfaqur agresivitet.
- Vështirësitë në marrjen e përgjegjësisë për veprimet personale dhe në ruajtjen e marrëdhënieve të qëndrueshme.
Disa persona me tipare antisociale mund të shfaqin nervozizëm, të zemërohen lehtësisht ose të reagojnë në mënyrë agresive, veçanërisht në situata konflikti. Megjithatë, jo të gjithë personat me çrregullim të personalitetit antisocial janë të dhunshëm. Po kështu, dhuna mund të shfaqet edhe te persona që nuk kanë këtë çrregullim.
Është e rëndësishme të theksohet se sjelljet kriminale nuk janë gjithmonë impulsive apo spontane. Disa krime mund të kryhen në mënyrë të papritur, nën ndikimin e zemërimit ose të emocioneve të forta, ndërsa të tjera mund të jenë të planifikuara. Prandaj, nuk mund të përgjithësohet se çdo krim i kryer nga një person me tipare antisociale është rezultat i një shpërthimi emocional.
Marrëdhënia ndërmjet faktorëve gjenetikë dhe mjedisorë në zhvillimin e tipareve antisociale është komplekse. Përvojat negative gjatë fëmijërisë, përfshirë neglizhencën, abuzimin dhe traumat, mund të rrisin rrezikun për zhvillimin e problemeve të sjelljes, por nuk përbëjnë një shkak të vetëm apo të pashmangshëm. Edhe faktorët biologjikë dhe gjenetikë mund të luajnë një rol.
Sipas studiuesit David Lykken, mjedisi familjar dhe përvojat gjatë zhvillimit mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në formimin e tipareve antisociale. Megjithatë, nuk është e saktë të thuhet se sociopatia shkaktohet vetëm nga traumat dhe abuzimi në fëmijëri, apo se është thjesht një sjellje e mësuar.
Personat me tipare antisociale mund të jenë në gjendje të krijojnë lidhje emocionale me individë të caktuar, si pjesëtarë të familjes ose miq të afërt. Aftësia për të krijuar lidhje, për të përjetuar empati dhe për të shfaqur pendesë ndryshon nga një individ te tjetri dhe nuk mund të përcaktohet vetëm nga një etiketë psikologjike.
Prandaj, është më e dobishme të vlerësohen sjelljet konkrete, modelet e përsëritura të veprimit dhe rrethanat në të cilat ato shfaqen, sesa të mbështetemi te stereotipat për personat me çrregullime të personalitetit.
Njohja e shenjave të sjelljes kërcënuese, si kërcënimet e përsëritura, agresioni, kontrolli detyrues dhe shkelja e vazhdueshme e kufijve të të tjerëve, mund të ndihmojë në identifikimin e situatave potencialisht të rrezikshme. Megjithatë, asnjë tipar i vetëm i personalitetit nuk mund të parashikojë me siguri se dikush do të kryejë një akt të dhunshëm.