 |
Jam një qytetare daneze me origjinë shqiptare, e lindur dhe rritur larg vendit tim të origjinës, por thellësisht e lidhur me tokën, peizazhet dhe kujtesën e tij. Po shkruaj sepse ndiej detyrimin t’i jap zë shqetësimit që sot prek mijëra shqiptarë të diasporës: laguna e Nartës–Zvërnecit, një nga vendet më delikate dhe më të çmuara të Shqipërisë, po përjeton një moment vendimtar për të ardhmen e saj.
Laguna është një ekosistem i rrallë në Mesdhe. Ujërat e saj të cekëta dhe të kripura strehojnë flamingot rozë, të cilat gjejnë këtu një habitat të qëndrueshëm dhe të mbrojtur. Çdo vit, qindra zogj migratorë kalojnë këtë pjesë të bregdetit, duke u ndalur në zonat e lagështa që rrethojnë Nartën dhe Pishë-Poron. Është një peizazh që i përket kujtesës kolektive të vendit: një vend që nuk është vetëm natyrë, por identitet.
Laguna e Nartës–Zvërnecit nuk është një mjedis i përshtatshëm për njeriun. Ujërat e kripura, vapa e lagësht, mushkonjat dhe vetë natyra e territorit e kanë bërë gjithmonë të pamundur një prani të qëndrueshme njerëzore. Është një vend i mrekullueshëm për t’u parë, por i vështirë për t’u banuar. Edhe sikur të ndërtohej një resort luksoz, natyra e lagunës do të mbetej e njëjtë: një mjedis i nxehtë, i lagësht, i kripur, ku mushkonjat janë pjesë e pandashme e ekosistemit. Është i bukur për t’u admiruar, por nuk është një vend ku shumica e njerëzve do të zgjidhnin të kalonin pushimet. Pikërisht kjo mospërshtatshmëri ka lejuar që fauna të lulëzojë: flamingot rozë dhe zogjtë migratorë e kanë shndërruar këtë hapësirë, të pakëndshme për ne, në një strehë ideale për ta.
Laguna është pjesë e një sistemi më të gjerë ekologjik që përfshin edhe ishullin e Sazanit dhe brezin detar përballë tij, të përfshirë në Parkun Kombëtar Detar Karaburun–Sazan. Ujërat që rrethojnë ishullin dhe ato që ushqejnë lagunën lidhen nga një vazhdimësi natyrore që e bën të gjithë zonën një organizëm të vetëm mjedisor. Mbrojtja e një pjese nuk mund të ndahet nga mbrojtja e tjetrës: ajo që ndodh në lagunë ndikon në det, dhe ajo që ndodh në det ndikon në lagunë.
Sazani, i mbetur i paprekur për shekuj, është një laborator natyror i Mesdheut. Kushtet e tij si ishull karstik pa ujë të ëmbël kanë penguar vendbanimet e qëndrueshme, duke ruajtur një ekuilibër ekologjik të rrallë. Strukturat ushtarake të braktisura në ishull mund të rikthehen në përdorim si qendra kërkimi, stacione klimatike dhe laboratorë shkencorë, pa konsumuar tokë. Është një vend që mund të dialogojë me lagunën, duke integruar monitorimin, studimin dhe mbrojtjen.
Laguna e Nartës–Zvërnecit, përkundrazi, është një mjedis i gjallë, i banuar, i brishtë. Është një pasuri që i përket jo vetëm komuniteteve lokale, por edhe të gjithëve ne që, edhe pse jetojmë larg, vazhdojmë të ndihemi pjesë e Shqipërisë. Për këtë arsye, transformimi i saj na prek. Çdo ndërhyrje që ndryshon lagunën duhet të marrë parasysh natyrën e saj, funksionin e saj ekologjik, vazhdimësinë me sistemin detar dhe vlerën që përfaqëson për vendin.
Shumë prej nesh në diasporë e shohin me shqetësim mundësinë e një ndryshimi të thellë të këtij vendi. Jo sepse jemi kundër zhvillimit, por sepse besojmë se ekzistojnë forma vlerësimi që respektojnë brishtësinë e mjedisit dhe historinë e tij. Laguna mund të bëhet një qendër kërkimi, një vend edukimi mjedisor, një pikë vëzhgimi e migrimeve të zogjve, një shembull mbrojtjeje që forcon imazhin e Shqipërisë në Mesdhe.
Po shkruaj nga larg, por me të njëjtin shqetësim si ata që jetojnë pranë lagunës çdo ditë. Po shkruaj sepse besoj se zëri i diasporës duhet të dëgjohet: jemi miliona, të shpërndarë në botë, por të lidhur nga një fije që nuk këputet. Laguna e Nartës–Zvërnecit është pjesë e asaj fijeje. Është një vend që nuk mund të sakrifikohet pa reflektuar mbi vlerën, unikësinë dhe të ardhmen që përfaqëson.
Një thirrje për ta parë lagunën jo si një hapësirë për t’u transformuar, por si një pasuri për t’u ruajtur. Një vend që u përket të gjithëve ne, brenda dhe jashtë Shqipërisë.